Ευρώπη -Ελλάδα

Ματθαίου Χ. Ανδρεάδη

Μετά τίς συμφωνίες στό Μάαστριχτ καὶ τήν Ἀγγλία, ἄν μὴ ἀντιδρῶσα καὶ ἀρνούμενη, πάντως διστάζουσα σὲ κεφαλαιώδη θέματα, πού ἀφοροῦν στὴν ταχύτητα πρὸς τὴν Εὐρωπαϊκὴ ἐνοποίηση, ἐν ὄψει καὶ τῆς δημιουργίας τῶν νέων κρατῶν τῆς νεοσυσταθείσης Εὐρασιατικῆς Κοινοπολιτείας (τέως ΕΣΣ.Δ.), διάφοροι δημοσιολόγοι καὶ ἱστορικοὶ, ἐπιδίδονται, κατ' αὐτάς, σὲ ἰδιαίτερες ἀναλύσεις, σχετικὰ μὲ τὸ μέλλον τῆς Εὐρώπης. Ὅλων οἱ ἐκτιμήσεις καταλήγουν στὸ συμπέρασμα, ὅτι ἡ ἐπιδιωκόμενη ἐνοποίηση, τελευτῶντος τοῦ 20ου αἰῶνος, τῶν κρατῶν τῆς Ε.Ο.Κ. δὲν συνιστᾶ καὶ Εὐρωπαϊκὴ  ὁλοκλήρωση, δοθέντος ὅτι ἔξω ἀπὸ τὴν θύρα τῆς Εὐρωπαϊκῆς Ἑνώσεως, ὅπως ὀνομάζεται, πλέον ἡ Ε.Ο.Κ, παραμένουν οἱ χῶρες τῆς κεντρικῆς Εὐρώπης καὶ τὰ νέα κράτη τῆς Εὐρωπαϊκῆς τέως Σοβιετίας, τὰ ὁποία, θεωροῦνται, πάντως, ἕτοιμα νὰ συνεργασθοῦν σὲ μία εὐρύτερη οἰκογένεια  ἐλευθέρων ἐθνῶν.

Ἢ ἀπὸ τοῦ 1957 ἀρξαμένη-μερική, ἔστω-ὁλοκλήρωση τῶν χωρῶν τῆς Εὐρωπαϊκῆς Ἑνώσεως ἐλπίζεται ὅτι θὰ ἐπισπευσθῆ τελικῶς ἐντός της δεκαετίας 1990, τοῦτο δέ, ἀσφαλῶς, ἀποτέλει εὐτυχῆ κατάληξη μιᾶς μοιραίας διαδικασίας, ἡ ὁποία ἔχει ἀρχίσει ἀπὸ πολλοῦ χρόνου καὶ μπορεῖ νὰ ὁδηγήσει σ΄ ἕνα κέντρο   συσπειρώσεων   στὸν εὐρύτερο  Εὐρωπαϊκὸ χῶρο. Ἐν τούτοις, δὲν εἶναι εὐρύτερα γνωστό, ὅτι οἱ προϋποθέσεις τῆς διαμορφούμενης, σήμερα, νέας «τάξεως πραγμάτων» στόν χῶρο τῶν δώδεκα τῆς Ε.Ο.Κ, ἔχουν ἀρχίσει ἀπὸ τοῦ 16ου αἰῶνος, κατ' ἐφαρμογὴν τοῦ Θουκυδίδειου κανόνος, ὅπως ἔχει ἔξαχθῆ, ὡς ἱστορικὸ συμπέρασμα, κατὰ τὴν περίοδο τοῦ Πελοποννησιακοῦ Πολέμου. Ἀφορᾶ δέ ὁ κανὼν αὐτός, στὴν «πολιτικὴ  ἰσορροπία τῶν δυνάμεων μεταξὺ τῶν κρατῶν». Κατὰ τήν νεώτερη αὐτή ἔκδοχη, ὁ περὶ  οὗ ὁ λόγος κανὼν συνιστᾶ ἄτυπο  δόγμα, σύμφωνα πρὸς τό  ὁποῖο, στὰ Εὐρωπαϊκὰ πράγματα, οὐδὲν Εὐρωπαϊκὸ κράτος ἐπιτρέπεται νὰ ἡγεμονεύει, τουθ' ὅπερ, ἔκτοτε, σήμαινε ὅτι, γιὰ νὰ ἀποφευχθοῦν συνεχεῖς συγκρούσεις, θὰ ἔπρεπε, μακροχρονίως, οἱ Εὐρωπαϊκὲς ἐξελίξεις νὰ ὁδηγήσουν σὲ ἐνοποίηση, ἡ ὁποία,  στὶς ἡμέρες μας, λαμβάνει σάρκα καὶ ὀστά, ἔστω καὶ μερικῶς.

Κατὰ τὴν πρώτη ἐφαρμογὴ τοῦ ἄτυπου αὐτοῦ δόγματος, οἱ Εὐρωπαϊκοί-της ἐποχῆς ἐκείνης- κυρίαρχες  δυνάμεις, ὅπως ἢ Γαλλία, ἢ Ἀγγλία, ἡ Ἱσπανία καὶ ἡ Αὐστρία, ἀργότερα δὲ καὶ ἡ Ρωσσία,εἶχαν δεχθῆ «ντὲ φάκτο» τὴν συνύπαρξη τῶν δυνάμεών τους πρὸς τὸν σκοπὸ ἀποφυγῆς, στὸν Εὐρωπαϊκὸ χῶρο γενικῶς καὶ σὲ ὁποιοδήποτε κράτος εἰδικώτερα, τῆς κυριαρχίας ὁποιουδήποτε τῶν Χριστιανικῶν αὐτῶν κρατῶν, διὰ τῆς ἀποκτήσεως ὑπερεχούσης ἐπιρροῆς. Τὸ σύστημα αὐτὸ τῆς «πολιτικῆς ἰσορροπίας» δοκιμάσθηκε, γιὰ πρώτη φορά, ὅταν ὁ Φραγκίσκος Α΄ καθολικὸς  βασιλέας τῆς Γαλλίας, συμμάχησε μὲ τοὺς μουσουλμάνους τούρκους καὶ τοὺς λουθηρανοὺς Γερμανοὺς πρίγκιπες, γιὰ νὰ διασπάσει τὸν ἀσφυκτικὸ ἔλεγχο, τὸν ὁποῖο εἶχαν ἐπιβάλει οἱ 'Ισπανοὶ καὶ οἱ Αὐστριακοί στὸν Εὐρωπαϊκὸ χῶρο. Μετέπειτα καὶ ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τῆς Γαλλικῆς ΄Ἐπαναστάσεως τοῦ 1789, ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ κανόνος τῆς «πολιτικῆς ἰσορροπίας» (μὲ τὴ διάδοση τῶν, οἰκουμενικοῦ χαρακτῆρος, νέων ἀρχῶν, ὅπως τὰ δικαιώματα τοῦ ἀνθρώπου καὶ τοῦ πολίτου πού  ἐνσωματώθηκαν στὴν νοοτροπία καὶ στὰ συμφέροντα τοῦ Γαλλικοῦ ἔθνους καὶ πού ἀσπάσθηκαν ὅλοι οἱ Εὐρωπαϊκοὶ λαοί), ἐκυμάνθη. Πράγματι, τὸ σύστημα αὐτὸ ἄλλοτε ἀφοροῦσε, κατὰ κύριο λόγο, στὶς ἐξωτερικὲς σχέσεις τῶν Εὐρωπαϊκῶν κρατῶν-χωρὶς νὰ πάψει, βεβαίως, ἐπεκτεινόμενο καὶ στὶς ἐσωτερικὲς ἰδιότητες τῶν πολιτευμάτων, μὲ ἔκδηλη  τὴν ἀντίθεση πρὸς τὰ ἀπολυταρχικὰ καθεστῶτα- καὶ ἄλλοτε τὰ ἐσωτερικὰ συστήματα τῶν κρατῶν δὲν ἐπηρέαζαν, σοβαρά, τὴ διεθνῆ διαμόρφωση τῆς ἐπιρροῆς καὶ τῆς δυνάμεως τῶν Εὐρωπαϊκῶν κρατῶν.

Τὸ ἄτυπο  αὐτὸ δόγμα τῆς ἰσορροπίας τῶν δυνάμεων στὴν Εὐρωπαϊκὴ ἤπειρο, κατὰ τὴν μακρά του ἐφαρμογή, γνώρισε δύο ἐξαιρέσεις:

Τοῦ Ναπολέοντος πρῶτα, ὁ ὁποῖος, κατὰ τὸν 19ον αἰώνα, διαμόρφωσε στὴν Εὐρώπη κυριαρχικὲς συνθῆκες δυνάμεως, ἀναγκάζοντας τὴν Ἀγγλία, ἰδίως ἀπὸ τοῦ 1815 μέχρι τοῦ 1914,ἀρχικὰ νὰ συμμαχήσει κατὰ τῶν ἡγεμονικῶν αὐτῶν τάσεων καί, μεταγενέστερα,κατὰ τῆς Γερμανίας, μὲ συνέπεια τὴ διάλυση τῆς Αὐτοκρατορίας τῶν Ἀψβούργων καὶ τῶν Ρομάνωφ, τὴν ἐξασθένηση τῆς Εὐρὼπης καὶ τὴν, ἐντεῦθεν  ἀνάδειξη, ὡς πρώτης δυνάμεως τῶν Ἡνωμένων Πολιτειῶν τῆς Ἀμερικῆς, ἀλλὰ καὶ τὴν ἐπικράτηση στὴ Ρωσσία τοῦ Μπολσεβικισμοῦ, ὁ ὁποῖος ἀποτέλεσε  ἀποτυχόν, τελικῶς, πείραμα γιὰ τοὺς λαοὺς τῆς Εὐρώπης καὶ τοῦ κόσμου γενικώτερα.

Δεύτερη ἐξαίρεση τοῦ κανόνος αὐτοῦ ὑπῆρξε ὁ Χίτλερ, ὁ ὁποῖος, θέλησε, διὰ τῆς κτηνώδους βίας, νὰ ἐπιβάλει τὸ ναζιστικό του καθεστώς, ἡγεμονεύοντας τῆς Εὐρώπης, τὴν ὁποία καὶ κατέστρεψε, διευκολύνοντας ἔτσι, τὴν ἐπέκταση τοῦ Σοβιετικοῦ ἰμπεριαλισμοῦ στὶς χῶρες τῆς Κεντρικῆς Εὐρώπης, ὁ ὁποῖος συνοδεύθηκε  ἀπὸ τὴν κατάργηση τῶν βασικῶν δικαιωμάτων τοῦ ἀνθρώπου καὶ τοῦ πολίτη, μέ τήν  ἐπιβολή τοῦ ὁλοκληρωτικοῦ Μαρξισμοῦ, παντοῦ ὅπου κυριάρχησε αὐτός.Ὀ Λένιν δὲν ἔκρυβε τὴ διεθνῆ ἡγεμονικὴ τάση τοῦ Μπολσεβικισμοῦ, ὅταν, κατὰ τὴν ἐφαρμογὴ τοῦ πρώτου Σοβιετικοῦ ὁμοσπονδιακοῦ Συντάγματος τοῦ 1923-1924, διακήρυσσε  ὅτι ἡ Ε.Σ.Σ.Δ. ἀποτελοῦσε  τὴ νέα μορφή, πού θὰ  ἔπαιρναν οἱ μέλλουσες «Ἡνωμένες Πολιτεῖες τοῦ Κόσμου» !

Χρειάσθηκε νὰ περάσουν πάνω ἀπὸ ἑβδομήντα καταστροφικὰ χρόνια, γιὰ νὰ διαπιστωθεῖ ἡ  ἀποτυχία τῆς οὐτοπίας αὐτῆς τοῦ διεθνοῦς Κομμουνισμοῦ, μὲ ἀποτέλεσμα οἱ λαοὶ τῆς τέως Ε.Σ.Σ.Δ, κυρίως, νὰ προστρέχουν, ἐξαθλιωμένες, πρὸς τὴν ἑνοποιούμενη Εὐρώπη τῶν Δώδεκα καὶ τὴ θριαμβεύσασα παγκόσμια  δύναμη τῶν Η. Π. Α.,ζητώντας, ἐναγώνια, βιοτική, ἐξασφάλιση καὶ πολιτικὲς ἐλευθερίες! ...

Καὶ χρειάσθηκε, ἐπίσης, οἱ Εὐρωπαϊκοὶ λαοὶ νὰ δοκιμάσουν τὴ φρίκη τῶν δύο παγκοσμίων πολέμων, ἐξ αἰτίας, ἀκριβῶς, τῆς ἀνεξέλεγκτης ἡγεμονικῆς δράσεως ὁρισμένων ἡγετῶν κρατῶν, γιὰ νὰ καταστῆ, βαθμιαῖα, καὶ στοὺς λαοὺς αὐτούς, κοινὴ συνείδηση πλέον, ὅτι δὲν ἀρκεῖ ἡ διατήρηση τῆς ἰσχύος τοῦ ἀποτυχόντος συστήματος τῆς «πολιτικῆς ἰσορροπίας» τῶν δυνάμεων.Οἱ καιροὶ ἐπιβάλλουν τὴ συνένωση τῶν παλαιῶν  καὶ τῶν νέων Εὐρωπαϊκῶν  ἐθνῶν, μολονότι πρὸς στιγμήν, δημιουργεῖ ἀπαισιοδοξία τὸ φαινόμενο τοῦ ἀναβιοῦντος ἐθνικισμοῦ, πού σημειώνεται στὶς μέρες μας καὶ πού θυμίζει γεγονότα τοῦ Μεσοπολέμου. Παρὰ ταῦτα, ἡ Εὐρωπαϊκὴ ὁλοκλήρωση βοηθεῖ στὴ μετατροπὴ τῶν κεντρόφυγων δυνάμεων σὲ κεντρομόλες.΄Ἤδη, οί εὐρύτερες συσπειρώσεις ἔχουν δρομολογηθεῖ. Ἠ ἀνατροπὴ τοῦ μέχρι τοῦδε ἰσχύοντος συστήματος τοῦ διπολισμοῦ, θὰ ὠθήσει τὴν Εὐρωπαϊκὴ  Ἔνωση σὲ ταχύτερο  βηματισμό, γιὰ μία εὐρύτερη ἐνοποίηση, ἡ ὁποία θὰ περιλάβει καὶ νέα κράτη. Βεβαίως, κατὰ τὴ μεταβατικὴ αὐτὴ περίοδο, ἡ ἱστορικὴ πρόγνωση εἶναι δυσχερής. Ὅμως, κρίνοντας ἐκ τοῦ γενικοῦ πλαισίου τῆς πορείας τῆς Ἱστορίας καὶ ὑπὸ τὶς συγκεκριμένες συγκυρίες, πού βοηθοῦν τὴν ἔκβαση τῶν Εὐρωπαϊκῶν ἐξελίξεων, ἡ λαχτάρα τῶν λαῶν νὰ εὐημερήσουν, μὲ μόχθο καὶ ἐλευθερία, ὑπὸ  καθεστὼς δημοκρατίας, ἀποτελεῖ, ἀναμφισβήτητα, προωθητικὸ παράγοντα πρὸς τὴν κατεύθυνση τῆς Εὐρωπαϊκῆς ὁλοκληρώσεως.

Ή Ἑλλάδα, μέσα στὸ πλαίσιο αὐτὸ τῆς γενικῆς, διεθνῶς, διαμορφώσεως τῶν συγχρόνων ἐξελίξεων καὶ ἐν ὄψει τοῦ ὅτι ἡ παλαιὰ τάξις πραγμάτων ἀντικαθίσταται, οὕτως ἢ ἄλλως, διὰ συνενώσεως τῶν προσπαθειῶν ὅλων τῶν ἐλευθέρων λαῶν πρὸς ὁλοκλήρωση τῆς εὐημερίας καὶ τῆς εἰρήνης, καλεῖται, κατὰ τὸ 1992, ἀφοῦ συγκρατήσει τὴν ψυχραιμία της καὶ τὴ συνοχή της, συγκεντρώνοντας δὲ ὅλες τὶς δυνάμεις της, νὰ ἐξασφαλίσει τὴν ἐδαφική της ἀκεραιὸτητα, τὴν ἀσφάλεια καὶ τὴν εἰρήνη  στὴν περιοχή της,κατὰ κύριο λόγο, ἀναλαμβάνοντας πρωτοβουλίες ὡς μέλος τῆς Εὐρωπαϊκῆς  Ἑνώσεως. Παράλληλα ὅμως, νὰ διατηρήσει καὶ τὴ μοναδικότητά της, ὡς καὶ τὶς ἠθικὲς καὶ πνευματικές της ἀξίες καὶ παραδόσεις, κατὰ τὴν ἱστορικὴ αὐτὴ εὐκαιρία τῆς δημιουργικῆς πολυφωνίας τῶν δημοκρατικῶν λαῶν.

Δημοσιεύθηκε στήν ἐφημερίδα ΕΣΤΙΑ  τήν  14.1.1992

                          ***

Τὸ ἄρθρο μου αὐτὸ, ἐκπληκτικά όμοιο με άρθρο  που δημοσιεύθηκε, μετὰ ἑξάμηνο  στην  εφημερίδα «Καθημερινὴ» όπου και ἐν τω μεταξὺ νεώτερα

βιβλιογραφικὰ στοιχεῖα, ὅπως κατωτέρω, ὑπῆρξε σχεδόν προδρομικά προ φητικό:

 Η  Εὐρωπαϊκὴ  ὁλοκλήρωση

Δυο μελέτες γύρω ἀπὸ τὴ μακρόχρονη  αὐτὴ πορεία

Ποιὰ  ἱστορικὴ  κληρονομιὰ βαρύνει, ἐπηρεάζει καὶ καθορίζει ἐν μέρει, τὴν πορεία πρὸς τὴν Εὐρωπαϊκὴ Ἐνοποίηση; Ἡ συναινετικὴ πορεία τῶν εὐρωπαϊκῶν κρατῶν πρὸς τή συνεργασία καὶ τὴν ἐνοποίηση πού ἐγκαινιάσθηκε στὴ Δυτικὴ Εὐρώπη τὴν ἐποχὴ τοῦ Ψυχροῦ Πολέμου ἀποτελεῖ συνέχεια ἢ τομὴ στὶς προσπάθειες ἐνοποίησης τῆς Γηραιᾶς Ἠπείρου ὑπὸ τὸ ἡγεμονικὸ σκῆπτρο τῆς μιᾶς ἢ τῆς ἄλλης   δύναμης;  Ἐρωτηματικὰ   πού σκιάζονται ἀπὸ τὴν καταγραφὴ τῆς ἐπικαιρότητας σὲ καταιγιστικὸ ρυθμό, ἐρωτηματικὰ πού ἐνοχλοῦν, καθὼς δείχνουν στοὺς ἐπαγγελματίες τῆς ἐνημέρωσης καὶ στὴν κοινὴ γνώμη τὸν ἀποσπασματικὸ καὶ συχνὰ παραμορφωτικὸ χαρακτήρα τῆς παρεχόμενης πληροφόρηοης.

Ἡ εὐρωπαϊκὴ ὁλοκλήρωση, ἡ συγκρότηση δηλαδὴ ἑνὸς ἑνιαίου πολιτικοῦ, οἰκονομικοῦ καὶ ἐμπορικοῦ χώρου ἐνυπάρχει ὡς στόχος σὲ ὅλες τὶς ἡγεμονικὲς φιλοδοξίες πού ἐκτυλίχθηκαν ττὴν εὐρωπαϊκὴ ἤπειρο ἀπὸ τὸ τέλος τοῦ Μεσαίωνα μέχρι καὶ τὸν Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Ἡ στρατηγική τοῦ βασιλιᾶ τῆς Ἱσπανίας Φιλίππου τοῦ  2ου, ἡ ἐπιθετικὴ διπλωματία τοῦ καρδιναλίου Ρισελιέ, οἱ κατακτητικοὶ πόλεμοι τοῦ Λουδοβίκου τοῦ 14ου, ἡ κοσμογονία τοῦ Ναπολέοντα Βοναπάρτη καὶ οἱ δύο πρόσφατες ἐξορμήσεις τῆς Γερμανίας ὑπὸ τὸν Κάϊζερ καὶ τὸν Χίτλερ ἔχουν ὡς κοινὸ παρονομαστὴ τὴν ἐπιθυμία ἐγκαθίδρυσης μιᾶς σταθε ροποιητικῆς ἡγεμονίας στὴν Εὐρώπη. Οἱ ἡγεμονικὲς καὶ ταυτόχρονα ἑνοποιητικὲς αὐτὲς φιλοδοξίες δὲν πέτυχαν νὰ συγκροτήσουν μία Ἑνιαία Γαλλικὴ ἢ Γερμανικὴ Εὐρώπη, ἄφησαν ὅμως, τὴ σφραγίδα τους στὴν εὐρωπαϊκὴ ἱστορία: Ἡ ἐξόρμηση τῆς μετεπαναστατικῆς Γαλλίας ὑπὸ τὸν Ναπολέοντα Βοναπάρτη, ἀποτελεῖ τὴν πιὸ χαρακτηριστικὴ περίπτωση.

Τὸ βιβλίο τοῦ Βρετανοῦ ἱστορικοῦ Stuart Woolf πού ἐκδόθηκε πρόσφατα ὑπὸ τὸν τίτλο «Ἡ Ναπολεόντεια Εὐρωπαϊκὴ Ὁλοκλήρωση»1 ἀποτελεῖ μία ἀπὸ τὶς πιὸ ἐνδιαφέρουσες ἴσως συμβολὲς στὴ σύγχρονη εὐρωπαϊκὴ ἱστοριογραφία. Ἡ ἐπαναστατημένη Γαλλία προσσπάθησε νὰ ἐπιβάλλει μία ἠγεμογία στὴν Εὐρώπη, προβάλλοντας τὸ πολιτικό, κοινωνικὸ καὶ διοικητικὸ μοντέλο ποῦ διαμορφώθηκε στὴν ταραγμένη περίοδο ἀνάμεσα στὰ 1789 καὶ στὸ τέλος τοῦ 18ου αἰώνα. Τὰ προβλήματα ποῦ συνάντησαν οἱ ἀπεσταλμένοι τῆς γαλλικῆς αὐτοκρατορικῆς ἐξουσίας ἀπὸ τὶς δαλματικὲς ἀκτὲς μέχρι τὴ Νότιο Ἰταλία, θυμίζουν σὲ μεγάλο βαθμό, τοὺς πονοκεφάλους πού ἀντιμετωπίζει σήμερα ἡ κοινοτικὴ γραφειοκρατία: Ἡ πολιτισμικὴ πολλαπλότητα τῶν εὐρωπαϊκῶν λαῶν, τὸ ἰδιαίτερο ἱστορικὸ παρελθὸν κάθε χώρας δημιουργοῦν πόλους ἀντίστασης καὶ ἐναντίωσης ἀκόμη καὶ στὶς περιοχὲς πού ὑπῆρχε καὶ ἡ πιὸ ἐνεργὸς καὶ συναινετικὴ προσχώρηση τῆς τοπικῆς πολιτικῆς ἡγεσίας στὸ γαλλικὸ πολιτικὸ μοντέλο.

Ἡ ἀδυναμία ἐπιβολῆς μίας εὐρωπαϊκῆς τάξης πραγμάτων ἀπὸ τὴ μία ἢ τὴν ἄλλη εὐρωπαϊκὴ ἠπειρωτικὴ δύναμη, ὁδήγησε στὴ χρεοκοπία τῆς εὐρωπαϊκῆς ἀνεξαρτησίας, στὴν ἐπιβολὴ δηλαδὴ δύο διαφορετικῶν καὶ ἀντιτιθέμενων ἡγεμονικῶν καὶ ἑνοποιητικῶν τάξεων πραγμάτων στὸ ἔδαφος τῆς Εὐρώπης: Μετὰ τὴν κατάρρευση τῶν ἰδεολογικῶν μύθων γιὰ τὴ σύγκρουση τοῦ «ἐλεὺθερου κόσμου» μὲ τὸν ὑπαρκτὸ σοσιαλισμό, ἡ ἐποχὴ τοῦ ψυχροῦ πολέμου στὴν Εὐρώπη φαίνεται πλέον σὰν τὸ λογικὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἀδυναμίας ἐγκαθίδρυσης, ἢ μέσω συναίνεσης ἢ μέσω ἐπιβολῆς, μιᾶς δυναμικῆς ἐνοποίησης καὶ ὁλοκλήρωσης. Στὴν τολμηρὴ αὐτὴ διαπίστωση, προέβη στὰ τέλη τῆς δεκαετίας τοῦ 70, ὁ Ἀμερικανὸς ἱστορικὸς καὶ πρώην στέλεχος τοῦ ὑπουργείου Ἐξωτερικῶν τῶν ΗΠΑ, Α.W. Deporte στὸ βιβλίο του «Ἡ Εὐρώπη ἀνάμεσα στὶς ὑπερδυνάμεις».2

Ἡ ἀμερικανοσοβιετικὴ ἡγεμονία στὴν Εὐρώπη πού ἐγκαθιδρύθηκε τὸ 1945 καὶ ἐπιβεβαιώθηκε μὲ τὴν ὁλοκλήρωση τῆς στρατιωτικῆς συγκρότησης τῶν δύο ἀντιπάλων στρατιωτικῶν συνασπισμῶν τὸ 1955-56, δημιούργησε τὸ πλαίσιο γιὰ τὴν ἐκκίνηση τῶν προσπαθειῶν γιὰ τὴν δυτικοευρωπαϊκὴ ἐνοποίηση: Ἀπὸ τὴν Εὐρωπαϊκὴ Κοινότητα Ἄνθρακα καὶ Χάλυβα, μέχρι τὴν ἀποτυχημένη προσπάθεια γιὰ τὴ συγκρότηση Εὐρωπαϊκῆς Ἀμυντικῆς Κοινότητας στὰ πρῶτα χρόνια της δεκαετίας τοῦ '50, ὑπάρχει ἕνα κοινὸ χαρακτηριστικὸ πού διαφοροποιεῖ τὰ ἐγχειρήματα αὐτὰ τόσο μὲ τὸ παρελθὸν τῆς εὐρωπαϊκῆς ἱστορίας, ὅσο καὶ μὲ τὴ νέα πραγματικότητα, ὅπως αὐτὴ ἔχει σήμερα διαμορφωθεῖ μετὰ τὴν ὑπέρβαση τοῦ ψυχροῦ πολέμου. Ἠδυτικοευρωπαϊκὴ ἐνοποίηση ἀπὸ τὸ  1949 μέχρι καὶ τὴν πτώση τοῦ τείχους Βερολίνου στὸ τέλος τοῦ 1989,  δὲν ἔπαψε ποτὲ νὰ εἶναι μία προσπάθεια εὐταξίας καὶ ἐνοποίησης τοῦ εὐρωπαϊκοῦ τμήματος τοῦ δυτικοῦ στρατοπέδου. Παρ' ὅλες τὶς κατὰ καιροὺς φιλόδοξες προσπάθειες γιὰ χειραφέτηση τῆς Δυτικῆς Εὐρώπης, κυρίως ἀπὸ Ντὲ Γκώλ, ἡ δυτικοευρωπαϊκὴ  ἐνοποίηση, συντελεῖτο στὸ πλαίσιο ἀμερικανικῆς σφαίρας ἐπιρροῆς.

Σήμερα, μετὰ τὸ κλείσιμο τῆς παρένθεσης τοῦ διπολισμοῦ, ἡ Εὐρωπαϊκὴ  Ἐνοποίηση ξαναβρίσκει μπροστὰ τὰ προβλήματα τοῦ παρελθόντος :Ἡ συγκρότηση Ἑνιαίου γερμανικοῦ κράτους στὴν καρδιὰ τῆς Εὐρώπης, τογεωπολιτικὸ κενὸ καὶ χάος πού ἐπικρατεί στὴν Ἀνατολικὴ Εὐρώπη ἔχουν ὁδηγήσει τὴν γερμανικὴ ἡγεσία σὲ περίσκεψη καὶ ἐπιφυλακτικότητα. Ἀπὸ τὴ  μία μεριὰ ἡ Βόννη συνυπέγραψε πρόσω ὁλοταχῶς πορεία πρὸς τὴν  Εὐρωπαϊκὴ ὁλοκλήρωση ποῦ εἰσηγήθηκαν ὁ Μιτεράν καὶ ὁ Ντελὸρ στὸ τέλος  τοῦ 1989, καὶ ἀπὸ τὴν ἄλλη κινεῖται   ἐνεργὰ γιὰ νὰ παραμείνει ἡ Οὐάσιγκτον, συνδεδεμένη μὲ τὴν ἐγγύηση τῆς εὐρωπαϊκῆς ἀσφάλειας. Μία πλήρης χειραφέτηση τῆς Εὐρώπης  ἀπὸ τὴν ἀμερικανικὴ ἡγεμονική, ἐκ τῶν πραγμάτων, ἐπιδιαιτησία θὰ σήμαινε μὲ τὰ σημερινὰ δεδομένα βαρὺν ἡγεμονικὸ ρόλο γιὰ τὴ Γερμανία. Φοβούμενη τὸν φαῦλο κύκλο τῆς  ἡγεμονικῆς ἀκτινοβολίας καὶ τῶν ἀντιηγεμονικῶν ἀντισυσπειρώσεων ἡ ἡγεσία τῆς Γερμανίαςκρατᾶ τὶς ἀπαραίτητες λεπτὲς ἰσορροπίες ἐπιφέροντας ἔτσι μία σημαντικὴ διόρθωση πορείας γραμμὴ πλεύσης Ντελὸρ Μιτεράν.

Ἐπιλέγοντας τὴν διεύρυνση τῆς Κοινότητας μὲ τὶς τρεῖς σκανδιναβικὲς χῶρες τὴν Ἐλβετία καὶ τὴν Αὐστρία καὶ προσυπογράφοντας τὴν ἀνανέωση τοῦ ἀτλαντισμοῦ στὸ Ὀσλο, ἡ Βόννη  στέλνει ἕνα σαφὲς μήνυμα στοὺς κοινοτικούς της ἑταίρους: Ἡ πλήρης χειραφέτηση τῆς Εὐρώπης αὐτὴ τὴ στιγμὴ θὰ μποροῦσε νὰ ὁδηγήσει στὴν ἀναβίωση τῶν κακῶν  δαιμόνων τῆς  εὐρωπαϊκῆς ἱστορίας, τῶν στρατηγικῶν  εὐρωπαϊκῆς  ἐνοποίησης ὑπὸ τὴν ἡγεμονικὴ σκιὰ τῆς μίας ἢ τῆς ἄλλης τῆς   ἄλλης  ἰσχυρῆς εὐρωπαϊκῆς χώρας.

Σημειώσεις

1. Stuart Woolf:Napoleon΄ς Ιntegration of Europe,ROUTLEDGE,Λονδίνο 1991.

2. Α.W. Deporte:Europe Between  the Superpowers:The Enduring Balance Yale University Press.Νέα Υόρκη1979                                                                               

(Γιῶργος Καπόπουλος  «Καθημερινή» της 26.6.1992)

 ***

  

Γιὰ τὴν  ἐκπληκτικὴ  παραπάνω ὁμοιότητα τῆς πολιτικῆς μου ἀναλύσεως τῶν πραγμάτων κατὰ τοὺς  τελευταίους  τρεῖς  αἰῶνες στὴν  Εὐρωπαϊκὴ ἱστορία, βλέπε κατωτέρω τὴν μετὰ δυόμιση χρόνια κριτικὴ παρουσίαση τοῦ βιβλίου πού  ἔγραψε καὶ κυκλοφόρησε μετὰ τὸ 1992, ὁ  τέως ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν τῶν ΗΠΑ Χένρυ Κίσσινγκερ  «Διπλωματία»:

 

Κάτι περισσότερο ἀπὸ μάγος

Τοῦ Gocfrey Hodgson

Ηenry Kisssinger: Diplomacy,Simon & Schuster ,Λονδίνο/ N.Ὑόρκη, 1994)

ΥΠΑΡΧΟΥΝ δύο εἰκόνες τοῦ Χένρι Κίσινγκερ πού θὰ πρέπει νὰ τὶς βγάλετε ἀπὸ τὸ μυαλὸ σας προτοῦ ἀρχίσετε νὰ διαβάζετε αὐτὸ τὸ μεγάλο καί, πιστεύω, πολὺ σημαντικὸ βιβλίο. Ἡ πρώτη εἶναι ἡ εἰκόνα τοῦ Σοῦπερ Κ, τοῦ πολυδιαφημιζόμενου (συχνὰ μὲ δική του πρωτοβουλία) μάγου τῆς διπλωματίας τῶν ΜΜΕ. Ἡ δεύτερη, ἡ ὁποία εἶναι καὶ δυσκολοτερο νὰ ξεχαστεῖ, εἶναι ἐκείνη τοῦ ἀδίστακτου, πανούργου, ἀκόμη καὶ ψευδόμενου ἀνθρώπου, ἑνὸς  γνήσιου λογίου ὁ ὁποῖος μετὰ τράπηκε ἀπὸ τὴ φιλοδοξία του σὲ καρικατούρα γελωτοποιοῦ της αὐλῆς. Καὶ οἱ δύο αὐτὲς εἰκόνες ἀποτελοῦν ἐλλιπεῖς ἀπεικονίσεις τῆς σύνθετης προσωπικότητας τοῦ Κίσινγκερ. Ἂν τὶς ἀφήσετε κατὰ μέρος, θὰ ἐκπλαγεῖτε ἀνακαλύπτοντας πόσο πνευματικὰ δυνατό, ἔντιμο καὶ θαρραλέο εἶναι αὐτὸ τὸ βιβλίο.

Η «Diplomacy» ἀποτελεῖ μία ἱστορία τῶν σχέσεων ἀνάμεσα σὲ ὅσα ἀποκαλούσαμε ὡς τώρα «Δυνάμεις».Κινεῖται ἀπὸ τὴν ἀνηλεῆ ἐφαρμογὴ τοῦ «raison d’  etat» τοῦ Ρισελιὲ ὡς τὴν πτώση τοῦ Γκορμπατσὸφ καὶ τοὺς δισταγμοὺς τοῦ Μπὶλ Κλίντον. Βεβαίως δὲν εἶναι ἀψεγάδιαστη: τὰ περιθώρια τοῦ ἀντιτύπου μου εἶναι γεμάτα -ἰδιαίτερα στὶς πρῶτες σελίδες - μὲ ἐρωτηματικὰ γιὰ διάφορες ἀμφισβητήσιμες διαπιστώσεις: ὅτι ἡ Ἰνδικὴ χερσόνησος δὲν εἶχε διοικηθεῖ ὡς ἑνιαία πολιτικὴ μονάδα πρὶν ἀπὸ τὴ βρετανικὴ κυριαρχία (καὶ ἡ Αὐτοκρατορία Μουγκὰλ πού εἶχε ἁπλώσει τὴν ἡγεμονία της ἀπὸ τὰ Ἰμαλάια ὡς τὸ Ντεκᾶν;) ἢ ὅτι ἡ Γαλλικὴ Ἐπανάσταση τελείωσε τὸ 1793. Μία ματιὰ στὶς σημειώσεις τοῦ τέλους δείχνει ὅτι ὁ Κίσινγκερ ἔχει μεγαλύτερη γνώση τῶν δευτερευουσῶν παρὰ τῶν πρωταρχικῶν πηγῶν. Ὡς ἱστορικὸς - ὅπως καὶ ὡς πολιτικὸς τὴν ἐποχὴ τῆς ἰσχύος του- εἶναι ἀδύνατος στὰ οἰκονομικὰ καὶ δείχνει μία τάση νὰ ὑποτιμᾶ τὴν ἐσωτερικὴ πολιτική.

Προχωρώντας τὸ διάβασμα, ὡστόσο, τὰ ἐρωτηματικά μου ἔγιναν λιγότερα καὶ ἄρχισαν νὰ ἀντικαθίστανται ἀπὸ αὐθόρμητα θαυμαστικὰ δίπλα σὲ προτάσεις διεισδυτικῆς διορατικότητας ἢ περιγραφικῆς ἀκρὶ βειας. Ἐν ὀλίγοις, παρ' ὅτι ἐπὶ τρεῖς δεκαετίες ὑπῆρξα καχύποπτος καὶ συνειδητὰ ἐπικριτικὸς ἀπέναντι στὸν Κίσινγκερ, στὸ βιβλίο αὐτὸ μὲ κέρδισε ἡ καθαρὴ δύναμη τῶν ἐπιχει ρημάτων του. Εἶναι δύσκολο νὰ μὴ θαυμάσει κανεὶς τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο ὁ Κίσινγκερ στήνει τὴ γέφυρα ἐπάνω ἀπὸ τὴν ἄβυσσο πού χωρίζει τοὺς ἥρωες τῶν νεανικῶν του χρόνων,τὸν Μετερνιχ καὶ τὸν Βίσμαρκ ἀπὸ τὸν κόσμο τὸν ὁποῖο σήμερα παρατηρεῖ. Πολλοὶ διπλωμάτες καὶ πολιτικοί, ἀπὸ τὸν Βίσμαρκ ὡς τὸν Ντὲ Γκώλ, ἔχουν δημοσιεύσει ἀπομνημονεύματα. Ποτὲ ὅμως ὡς τώρα δὲν ὑπῆρξε ἐπαγγελματίας ἱστορικὸς ὁ ὁποῖος νὰ ἄφησε τὴ βιβλιοθήκη του γιὰ νὰ βουτήξει τόσο βαθιὰ στὸν ὠκεανὸ τῆς διεθνοῦς πάλης καὶ ὕστερα νὰ ἐπιστρέψει γιὰ νὰ γράψει μία τόσο λεπτομερῆ ἱστορία.

Συμπτύσσοντας περισσότερες ἀπὸ 800 σελίδες σὲ λίγες προτάσεις, ὁ Κίσινγκερ ὑποστηρίζει ὅτι,ἀφοῦ ὁ Τριακονταετὴς Πόλεμος κατέστρεψε κάθε δυνατότητα ἑνιαίου Εὐρωπαϊκοῦ κράτους, ἡ εἰρήνη, στὴν Εὐρώπη διατηρήθηκε- καὶ ὅταν διεκόπη ἀποκαταστάθηκε -μέσω τῆς τέχνης τῆς διπλωματίας. Οἱ πολιτικοὶ ἀναγνώρισαν καὶ δάμασαν τὰ συμφέροντα τῶν κρατῶν μὲ διάφορες τεχνικὲς καὶ κυρίως τὴν  ἰσορροπία τῶν δυνάμεων. Γιὰ νὰ ἀντιμετωπίσουν τὴν πολυπλοκότητα καὶ τὸν κίνδυνο αὐτῶν τῶν συναλλαγῶν ἀνέπτυξαν μία τεχνικὴ ἀνάλυσης ἡ ὁποία ἀπέκλειε ἀδίστακτα κάθε ἠθικὸ προβληματισμό. Ὁ Ρισελιὲ τὴν ἀποκαλοῦσε «raison d’etat» καὶ ὁ Βίσμαρκ «Realpolitik» - ὅρος τοῦ ὁποίου συχνὰ γίνεται κατάχρηση καὶ στὴν κυριολεξία σημαίνει «πόλι τικὴ βασισμένη στὴν πραγματικότητα».

Ο Ἃ' Παγκόσμιος Πόλεμος ἀνέτρεψε τρεῖς αἰῶνες αὐξανόμενης εὐρωπαϊκῆς Ρσχύος καὶ ἔφερε στὸ προσκήνιο ὡς .διαιτητὴ τὸν Τόμας Γούντροου Οὐίλσον, ὑπέρμαχο τοῦ φιλελεύθερου ἰδεαλισμοῦ, ἀλλὰ καὶ τῆς ἀμερικανικῆς «ἰδιαιτερότητας», τῆς πεποίθησης ὅτι ἐπειδὴ οἱ ΗΠΑ εἶναι μία ἰδιαίτερη καὶ ἐξαιρετικὴ χώρα ποῦ δὲν μοιάζει μὲ κανένα ἄλλο κράτος, θὰ πρέπει νὰ συμπεριφέρονται μὲ ὁρισμένους τρόπους. Ὁ Κίσινγκερ, ὁ ὁποῖος εἶναι ἐναντίον αὐτῆς τῆς λογικῆς, ἐπισημαίνει προσφυῶς ὅτι ὁ «ἀθῶος» ἰδεαλισμὸς τοῦ Οὐίλσον, ἡ τάση ἐπιβολῆς τῶν ἀμερικανικῶν ἰδανικῶν σὲ ὅλο τὸν κόσμο καὶ ὁ ἀπομονωτισμὸς εἶναι ἐξίσου ἀποτελέσματα τῆς ἰδιαιτερότητας. Πολὺ σωστὰ θεωρεῖ αὐτὲς τὶς τάσεις ἐπικίνδυνες. Τέσσερις ἀμερικανοὶ πρόεδροι - ὁ Τρούμαν, ὁ Ἀϊζενχάουερ, ὁ Κένεντι καὶ ὁ Τζόνσον - ἔριξαν τὶς ΗΠΑ στὴ μάχη γιὰ νὰ ἐφαρμόσουν τὰ ἀμερικανικὰ «ἰδανικὰ» γιὰ τὸ πῶς θὰ ἔπρεπε νὰ ζοῦν οἱ Βιετναμέζοι, χωρὶς νὰ σκεφθοῦν ἰδιαίτερα τὸ χάσμα ἀνάμεσα στὴν ἰσχὺ καὶ τὶς ἠθικὲς ἀρχές. Ὅταν ὁ Ρίτσαρντ Νίξον ἐκλήθη νὰ ἀντιμε τωπίσει τὸ πρόβλημα καὶ κάλεσε τὸν Κίσινγκερ νὰ τὸν βοηθήσει, εἶχε γίνει πλέον φανερὸ ὅτι ἡ ἰσχὺς τῶν ΗΠΑ εἶχε καὶ αὐτὴ τὰ ὅρια της.

Ἡ ἐπιχειρηματολογία τοῦ Κίσινγκερ ὑπὲρ τῆς ρεαλπολιτὶκ κατὰ τῆς πολιτικῆς τοῦ Οὐίλσον ἐξυπηρετεῖ κατὰ ἕνα μέρος τοὺς σκοποὺς τοῦ ἴδιου του συγγραφέα, ὁ ὁποῖος εἶναι φυσικὸ νὰ θέλει νὰ ὑπερασπιστεῖ τὴν πολιτική του. Ἂν ὅμως δοῦμε τὸ θέμα ἀπὸ τὴ γενική  του ἄποψη,ὁ Κίσσινγκερ ἔχει δικηο:Ἡ πίστη στὴν ἀμερικανικὴ ἰδιαιτερότητα δὲν εἶναι μόνο προσβλητικὴ γιὰ τὸ μεγαλύτερο μέρος τοῦ πληθυσμοῦ τοῦ κόσμου ποῦ δὲν εἶναι Ἀμερικανοί,ἀλλὰ καὶ ἐπικίνδυνη  γιὰ τὴν Ἀμερικὴ καὶ γιὰ ὅλο τὸν πλανήτη.

 (Στό "Βῆμα" τῆς  5.6.1994, ἀπ' τὴν Ἀμερικανικὴ  ἐφημερίδα The Independent)